Change text size:   <p>Increase font size</p>   <p>Reduce font size</p>  |   Print page:   <p>Print this page</p>
  |   Contact us   Contact us icon   
 
languages
Tongan
Tongan

Lea Fakatonga - Ko e ngāue ‘i Niusauelé 

Ko ho’o ngaahi tefito’i totonu mo e fatongia ‘i he ngāue’angá

‘Ilo’i ho’o ngaahi totonu fakalao ‘i he ngāue’angá

Ko ha fakahinohino mei he Ngaahi Vā Fakangāue ‘a Niusauelé(NSW Industrial Relations).

Ko hono ‘ahi’ahi’i ‘o e kamata ngāué

Ko e lahi taha ‘o e ngaahi ngāue ‘oku ‘oatú ‘oku fai ia hili ha faka’eke’eke (‘initaviu)

‘I hano ‘oatu ha ngāue, ‘e ala kole atu ke ke ngāue ‘ahi’ahi ‘i ha vaha’a taimi ‘ahi’ahi ke vakai’i pe te ke lava ‘o fai ‘a e ngāué. Kuopau ke fakahā atu ‘e ho’o ngāue’angá ‘a e lōloa ‘o e taimi ‘ahi’ahi´ pea kuopau ke totongi koe ki ha fa’ahinga ngāue te ke fai.

Kapau ‘e kole atu ke ke fai ha fakataukei ngāue ta’e totongi, kuopau ke fakafou ia ‘i ha ako’anga kuo ‘osi lēsisita hangē ko ha ‘apiako, TAFE pe ‘univēsiti.

Ma’u ha fakamatala tohi ‘o e ngāue ‘oku ‘oatú

‘I he taimi ‘oku ‘oatu ai ha ngāue,  ko e fakakaukau lelei ke kole ki ho’o ngāue’angá ke  fakamatala’i tohi atu ‘a e ngaahi tu’unga ko ia ‘o e ngāue te ke fai´  pea mo e me’a ko ia ‘oku fiema’u  ke ke fai´.

‘Oku totonu ke kau ‘i he tohi´ ‘a e:

  • hingoa ‘o e ngāue’angá
  • ngaahi me’a ‘oku fai ‘i ho’o ngāué pea mo e lisi ho’o ngaahi fatongiá
  • lahi ho’o vahé ‘i he houa, uike pe uike ‘e ua
  • ho’o houa ngāué
  • pe ‘oku ke ngāue kesuolo, konga taimi pe taimi kakato
  • ngaahi tu’unga ho’o ngāué
  • ngaahi fokotu’utu’u fakangāue ‘oku ke ngāue ai´, hangē ko ha ‘award’ (tu’utu’uni fakalao ki ha ngāue) pe felotoi

Kimu’a pea ke tali ‘a e ngāue ‘oku ‘oatú

‘Oku ala fakangāue’i koe ‘i ha ‘award’ pe ko ha felotoi. Kapau ‘oku  kole atu ke ke fakamo’oni hingoa ‘i ha tohi-ngāue ko ho’o loto ki ha ngaahi tu’unga fakangāue, ‘oku totonu ke ke tomu’a lau fakalelei ‘aupito ia. ‘Oua te ke ongo’i ‘oku fakamālohi’i ke ke fakamo’oni hingoa leva, tautautefito  kapau ‘oku ‘ikai fe’unga mo koe.

Kole ki ho’o ngāue’angá ke ‘oatu ha taimi ke ke fakakaukau’i ai ‘a e tohi-ngāué.

Ongo’i tau’atāina ke ‘ave ‘a e tohi felotoi´ ki ‘api ke mou toe lau ia mo ha kakai kehe ‘oku ke falala ki ai. Te ke ala fiema’u ke kumi ha fale’i fakalao kimu’a pea toki fai ho’o tu’utu’uni´.

Kapau ‘oku ke veiveiua ‘i he ngaahi tu’unga ‘o e felotoi ne kole atu ke ke faklamo’oni hingoa  ai´, fetu’utaki ki he Lainefakamatala ki he Ngāue Totonú (Fair Work Infoline) ‘i he 13 13 94.

Ko e ‘award’ pe ko e felotoi?

Ko e fa’ahinga fokotu’utu’u ‘oku ke ngāue ai´ ‘oku lava pē ko e ‘award’ pe ko ha felotoi.

Kumi pe ko e hā ‘a e ‘award’ pe ko e felotoi ‘oku ne malu’i e ngāue ‘oku ke fai´, he ‘oku ne tokanga’i  e ngaahi me’a hangē ko e tu’unga vāhenga ma’ulalo taha  kuopau ke ke vahe ai´,  fa’ahinga tu’unga totongi makehe kuopau ke toe vahe atu pea fakamatala’i ‘a e me’a ‘oku lava ‘e he ngāue’angá ‘o fiema’u ke ke fai pea mo e me’a ‘oku ‘ikai ke nau lava ‘o fiema’u  ke ke fai.

Telefoni ki he (Fair Work Infoline ‘i he 13 13 94 ke ma’u pe ko e hā ‘a e ‘award’  ‘oku ne malu’i koē pe ‘oku malu’i ho’o ngāue’angá ‘e ha felotoi.

Ko ho’o vahē

Kuopau ke totongi koe ’e ho’o ngāue’angá ‘o ‘oua to e ma’ulalo hifo ‘i he tu’unga vāhenga ma’ulalo taha ‘oku hā ‘i ho’o ‘award’ pe felotoi´ pe tu’unga vāhenga fakafonua ma’ulalo taha  ki he kau ngāue  “atā mei he award’. Ko e tu’unga vāhenga ko’eni´ ‘oku fakafalala ia ‘i he fa’ahinga ngāue ‘oku ke fai´ pea mo e taimi ‘oku ke ngāue ai´. ‘E ala totongi koe  ‘o lahiange ia ‘i he tu’unga vāhenga ma’ulalo tahá.

‘E toe ala totongi atu foki mo ha ngaahi totongi makehe ki hono fai ‘o ha ngaahi ngāue pau ‘e ni’ihi, vahe ‘ovataimi ki he ngāue ‘i tu’a me i ho ngaahi houa ngāué pe totongi huhu’i ki he ngāue po’uli´, uike’eni´  pe ‘aho-mālōloó.

Kuopau ke totongi ma’u pē ko e ‘e ho’o ngāue’angá pea kapau ‘oku ke  fiema’u,  ‘oua na’a toe lōloaange ‘i he fakauike-ua.

‘Oku ‘ikai lava ‘e ho’o ngāue’angá ‘o to’o ha pa’anga mei ho’o vahé tukukehe ka kuo ke loto ki ai ‘i hano hiki tohi pe ko ha fiema’u fakalao.  ‘Oku ‘ikai lava ke to’o ha pa’anga mei ho’o vahe mālōlō fakata’ú.

Kuopau ke ke vahe pa’anga, sieke pe fakahū ‘a e pa’angá ki ho’o tohi pangikeé.

Kuopau ke ‘oatu ‘e he ngāue’angá ha la’i-tohi vahe ‘i ho’o ma’u ho’o vahé ‘a ia ‘oku fakamatala’i totonu ai ‘a e vahe ‘oku ‘oatú.

Ngaahi Tu’unga Fakafonua ki he Ngāué (National Employment Standards)

Ko e National Employment Standards (NES) ‘e hongofulú ‘oku ngāue’aki ia ki he kau ngāue kotoa pē ‘oku nau ngāue ki ha ngāue’anga ‘i he sekitoa palaiveti´.

‘I he NES, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi tu’unga ma’ulalotaha fakangāue ‘oku ‘i ai e totonu fakalao ki ai ‘a e kau ngāué.

Fakataha mo e tu’unga vāhenga ko ia ‘oku fokotu’u atu ‘i he’enau ‘award’ pe felotoi´ pe tu’unga vāhenga fakafonua ma’ulalo tahā, ‘oku  fakakakato leva ‘e he NES ‘a e ngaahi malu’i ko ia ‘oku ‘ikai lava ‘o liliu ‘e ha ngāue’anga ke  kau-kovi ki ha taha ngāue.

Ko e hā ‘a e me’a ‘oku fai ‘e he Ngaahi Tu’unga Fakafonua ki he Ngāué ma’ae toko taha ngāue kotoa?

‘Oku ‘oatu ‘e he NES ‘e hongofulú ki he toko taha ngāue kotoa ‘i he sekitoa palaiveti´ ‘a e:

1. Houa ngāue lahi taha ‘i he uike – houa ‘e 38 ‘i he uike, tānaki  ki ai mo ha toe ngaahi houa ‘oku fakapotopoto.

2. Kole ha fokotu’utu’u fakangāue ‘oku fakafaingamālie - lava ‘e he ngaahi mātu’a mo ha kau tauhi ‘o ha taha te’eki ta’u ako pe ha taha te’eki ta’u 18 ‘oku ‘i ai hano faingata’a’ia (disability) ‘o kole ha liliu ‘i he ngaahi fokotu’utu’u fakangāué ke tokoni ki he tokanga’i ‘o e ki’i tamasi’i´/ta’ahiné.

3. Mālōlō ‘a e mātu’á mo e ngaahi monū fekau’aki mo iá – a’u ki he māhina ‘e 12 mālōlō ta’e vahe ki he toko taha ngāue kotoa, tānaki  ki ai mo e totonu ke kole mo ha toe māhina ‘e 12 kehe ta’e vahe tānaki  ki ai mo e ngaahi founga mālōlō kehe  fakafa’ē, fakatamai mo e fakaohi.

4. Mālōlō fakata’ú – uike ‘e 4 ‘i he ta’u pea totongi, tānaki ki ai mo ha toe uike ‘e taha ki he kau ngāue sifi ‘e ni’ihi.

5. Mālōlō fakaekitá/fakaetauhi´ mo e mālōlō kaungāmamahi´ – ‘aho ‘e 10 mālōlō fakaekita/fakaetauhi ‘oku  vahe, ‘aho ‘e ua mālōlō fakaetauhi ‘oku ‘ikai vahe ‘i hano fiema’u mo e mālōlō kaungāmamahi ‘aho ‘e ua (‘ikai vahe ki he kau ngāue kesuoló) ‘i hano fiema’u.

6. Mālōlō ngāue fakakomiuniti´ – mālōlō ta’e vahe ki he ngaahi ngāue fakavavevave ‘oku te fili ke fai´ mo e mālōlō ki he ngāue fakasulá mo e totonu ke totongi ‘o a’u ki he ‘aho ‘e 10 ‘a e ngāue fakasulá.

7. Mālōlō ngāue fuoloá – ko hatotonu ki he mālōlō ngāue fuoloa ‘o fakatatau ki he lōloa kuo ngāue ai´.

8. Ngaahi ‘aho mālōlō fakapule’angá – ko ha ‘aho ‘oku ‘ikai ngāue ai ka ‘oku vahe  ‘i he ngaahi ‘aho mālōlō fakapule’anga ‘e 8  fakafonuá pea mo ha toe fa’ahinga ‘aho mālōlō fakasiteiti pe fakafeitu’u.

9. Fanongonongo fakangata ‘a e ngāué mo e totongi fakangatá (redundancy) – a’u ki he uike ‘e 4 ‘a e fanongonongo ‘o e fakangatá (uike ‘e 5 kapau ‘oku laka hake ‘i he ta’u 45 ‘a e ta’u motu’a ‘o e toko taha ngāué pea laka hake ‘i he ta’u ‘e 2 ‘e ne ngāue hohoko) pea a’u ki he uike ‘e 16 ‘a e totongi fakangatá,  fakatou fakatefito ‘i he lōloa ‘o e ngāué.

10. Ko hono ‘oatu ‘o ha Fakamatala ki he Ngāue ‘oku Totonú (Fair Work Information Statement) – kuopau ke ‘oatu ‘e he ngāue’angá ‘a e fakamatala ni ki he kau ngāue fo’ou kotoa pē.

Kau ngāue kesuoló

‘Oku ma’u ‘e he kau ngāue kesuoló ha vahe fakalahi ‘oku ui ko ha loutingi (loading) ke huhu’i’aki ‘a e ‘ikai ma’u ha vahe mālōlō hangē ko e mālōlō puke mo e ngaahi mālōlō kehe, ‘ikai ha taimi fanongonongo ki he fakangatá pea ‘ikai ha fakapapau’i ‘o e ngāué.

Ko ho ngaahi fatongia ‘i he ngāue’angá

‘I ho tu’unga ko e toko taha ngāue, kuopau ke ke talangofua ki ha fa’ahinga fakahinohino fakalao mo fakapotopoto ‘oku ‘oatu ‘e ho’o ngāue’angá pea  ngáue mo kinautolu ke tauhi ha ngáue’anga ‘oku malu mo mo’ui lelei.

Ko hono fakangata ho’o ngāué

‘E lava ke fakangata ho’o ngāué ‘e koe pe ko ho’o ngāue’angá ‘aki hono fai ‘a e fanongonongo ‘oku fe’unga, saiange kapau ko e tohi. Vakai ki ho’o ‘award’ pe felotoi´ ki he ngaahi  taimi fanongonongó.

‘E lava ‘e ha  ngāue’anga ‘o fakamālōloo’i koe:

  • kapau kuo a’u ki he ‘aho fakangata ne fokotu’u ki ha aleapau ngāue taimi pau
  • ko e ngāue kovi pe ta’efakafiemālie
  • ’i ha ngaahi tu’unga fakafaito’o, kapau ‘oku ‘ikai te ke toe lava ‘o fai ho’o ngāué (ka ‘e ‘ikai ‘i loto  ‘i he māhina ‘e ono mei he hoko ha lavea ‘i he ngāue’angá)
  • ko e ‘ulungāanga kovi pe pango, ‘a ia ‘oku lava ke iku ki he fakamālōloo’i ta’e fanongonongo.

‘E toe lava foki ke fakamālōloo’i koe kapau ‘oku ‘i ai ha tō-lalo ‘i he pisinisi´ pe kuo toe fokotu’utu’u e pisinisi´ ‘o ‘ikai toe ‘i ai ho’o ngāué. ‘Oku lau ‘eni ko ha fakangata ngāue (redundancy).

Vakai ki ho’o ‘award’ pe felotoi´ pea mo e NES ki ha toe fa’ahimnga totongi ‘oku ala ngāue’aki.

Ngaahi website moe ngaahi fetu’utaki ‘aonga

NSW Industrial Relations
www.industrialrelations.nsw.gov.au

Fair Work Online
www.fairwork.gov.au

Fair Work Infoline
Telefoni: 13 13 94